İcra takibi kesinleşen borçlunun mallarına haciz konulabilir; ancak kanun, borçlunun ve ailesinin geçimini ve ekonomik varlığını korumak için bazı mal ve hakların haczedilmesini yasaklar. Bu yasak, haciz işlemi sırasında gözetilen ve gerektiğinde icra mahkemesine şikâyetle ileri sürülebilen bir korumadır.
Bu yazıda İİK m.82 uyarınca haczedilemeyen mal ve haklar, haline münasip ev kuralı, çiftçi ve meslek sahiplerine tanınan istisnalar, haczedilmezlik şikâyetinin koşulları ve önceden yapılan anlaşmaların durumu güncel Yargıtay kararları çerçevesinde incelenmektedir.
Haczedilemezliğin amacı ve usulü
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, İİK m.82'de sayılan mal ve hakların, borçlu ve ailesinin yoksul kılınıp sonuçta Devletin sosyal yardımına muhtaç bırakılmaması ve borçlunun ekonomik varlığını devam ettirebilmesi düşüncesine dayanılarak haczedilemez kabul edildiğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, E. 2023/593, K. 2025/686, T. 05.11.2025). Aynı Kurul, borçlunun mal varlığını oluşturan mal, alacak ve hakların borç için haczedilebilmesi kuralına karşın, borçlunun ve ailesinin yaşama ve ekonomik varlığını sürdürebilmesi için istisnai olarak bazı mal ve hakların haczedilemeyeceğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, E. 2023/575, K. 2024/16, T. 24.01.2024).
İcra memurunun değerlendirmesi. İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir (İİK m.82, son fıkra).
İİK m.82'ye göre haczedilemeyen mal ve haklar
Aşağıdaki şeyler haczolunamaz (İİK m.82/1):
- Devlet malları ile özel kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar,
- Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya,
- Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası,
- Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları, eklenti ve ziraat aletleri; çiftçi değilse sanat ve mesleği için lüzumlu alet, edevat ve kitaplar ile arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları,
- Borçlu ve ailesinin idareleri için lüzumlu ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren manda veya inek yahut üç keçi veya koyun ile bunların üç aylık yem ve yataklıkları,
- Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ile borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için lazım olan tohumluk,
- Borçlu bağ, bahçe, meyve veya sebze yetiştiricisi ise geçimi için zaruri olan bağ ve bahçe ile bu sanat için lüzumlu alet ve edevat; geçimi hayvan yetiştirmeye münhasır olan borçlunun kendisi ve ailesinin maişetleri için zaruri miktardaki hayvanları ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları,
- Borçlar Kanunu m.510 uyarınca haczolunmamak üzere tesis edilmiş kaydı hayatla iratlar,
- Askerî ve zabıta hizmetlerinde malül olanlara bağlanan emeklilik maaşları ile bu hizmetlerden birinin ifası sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar ve ilgili tazminat ve ikramiyeler,
- Bir muavenet sandığı veya cemiyeti tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi hâllerde bağlanan maaşlar,
- Vücut veya sıhhat üzerine ika edilen zararlar için tazminat olarak mutazarrırın kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen paralar,
- Borçlunun haline münasip evi,
- Öğrenci bursları.
Borç eşyanın bedelinden doğmuşsa. İİK m.82'deki 2, 4, 5, 7 ve 12 numaralı bentlerdeki istisna, borcun bu eşya bedelinden doğmaması hâlinde geçerlidir (İİK m.82).
Değeri fazla olan mallar. Birinci fıkranın (2), (4), (7) ve (12) numaralı bentlerinde sayılan malların kıymetinin fazla olması durumunda, bedelinden haline münasip bir kısmı, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır (İİK m.82).
Haline münasip ev
İİK m.82/1-12'ye göre borçlunun "haline münasip" evi haczedilemez. Kanun "tek ev" ifadesini kullanmaz; Yargıtay, değerlendirmeyi "haline münasip" ölçütüne göre yapmaktadır:
- Haline münasebet ölçüsü. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, konuya ilişkin bir kararında, meskeniyet iddiasına dayalı haczedilmezlik şikâyetinin İİK m.82/1-12'ye göre incelenmesi gerektiğini; bir meskenin borçlunun haline uygun olup olmadığının borçlunun haciz anındaki sosyal durumuna ve borçlu ile ailesinin ihtiyaçlarına göre belirleneceğini belirtmiştir (Yargıtay 12. HD, E. 2024/7210, K. 2025/447, T. 22.01.2025).
- Mahcuzun değeri haline münasip ev bedelinden fazlaysa. Haczedilen malın kıymeti borçlunun haline münasip evin bedelinden fazlaysa, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla haline münasip kısım borçluya bırakılmak üzere mal satılır. Satıştan elde edilen paradan önce borçluya uygun bir ev alabileceği kadar para bırakılır; artan para haczettiren alacaklıya ödenir (Yargıtay 12. HD, E. 2024/7210, K. 2025/447).
- Mahcuzun değeri haline münasip ev bedelinden azsa. İcra mahkemesince haczedilmezlik şikâyeti tamamen kabul edilerek haciz kaldırılır (Yargıtay 12. HD, E. 2024/7210, K. 2025/447).
- Değer tespiti. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, haline münasip ev değeri ile şikâyete konu taşınmazın haciz tarihi itibarıyla değerinin, taşınmazın bulunduğu bölgedeki diğer taşınmazlarla emsal mukayesesi yapılarak ve aynı vasıftaki taşınmazların alım-satım değerleri denetime elverişli ve somut veriler içerecek şekilde tespit edilerek belirlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Borçlunun haline münasip evi alabileceği miktar mahcuzun değerinden azsa mahcuz satılarak bu bedel borçluya, kalan kısım hak sahiplerine ödenir ve satış bu miktardan az olmamak üzere yapılır; fazlaysa haciz kaldırılır (Yargıtay HGK, E. 2025/141, K. 2025/712, T. 12.11.2025).
Çiftçi istisnası
İİK m.82/1-4 uyarınca borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ve ziraat aletleri haczedilemez. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, konuya ilişkin bir kararında, bu hükümden yararlanabilmek için borçlunun asıl uğraşının çiftçilik olması gerektiğini; borçlunun bizzat ziraat yapmasının zorunlu olmadığını, tarım arazisini ortakçıya vermek suretiyle işletmesi hâlinde de haczedilmezlik şikâyetinde bulunabileceğini; asıl işi çiftçilik olan borçlunun yan işler yapmasının veya emekli maaşı almasının çiftçilik vasfını ortadan kaldırmadığını belirtmiştir. Borçlunun kendisi ve ailesinin geçimi için zaruri arazi miktarı keşif ve bilirkişi incelemesiyle belirlenmeli, ek gelirler de dikkate alınarak hesaplama yapılmalıdır (Yargıtay 12. HD, E. 2024/2475, K. 2024/7496, T. 19.09.2024).
Aynı Daire, çiftçilik mesleğini icra ettiği tespit edildiği takdirde, haciz anında kanunen bakmakla yükümlü olunan kişilerin, haczedilen tarlaların geçim için zaruri olup olmadığının ve borçlunun elde ettiği tüm gelirin belirlenerek karar verilmesi gerektiğini belirtmiş, eksik inceleme ile verilen kararı bozmuştur (Yargıtay 12. HD, E. 2023/4448, K. 2024/1334, T. 14.02.2024).
Ev eşyası ve mesleki eşya
- Ev eşyası. Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczedilemez. Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler bu korumadan hariçtir (İİK m.82/1-3).
- Mesleki eşya. Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya haczedilemez (İİK m.82/1-2). Çiftçi olmayan borçlunun sanat ve mesleği için lüzumlu alet, edevat ve kitapları ile arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimini temin eden nakil vasıtaları da haczedilemez (İİK m.82/1-4).
- Araçlar. Kanunda her araç için ayrı bir haczedilmezlik hükmü yoktur; koruma, yukarıdaki bentlerde belirtilen mesleki eşya ve nakil vasıtaları ile sınırlıdır.
Önceden yapılan anlaşmaların durumu
İİK m.82 ve 83'te yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir (İİK m.83/A).
Haczedilmezlik şikâyeti
Haczedilemeyen bir mala haciz konulduğunu ileri süren borçlu, icra mahkemesine şikâyette bulunabilir (İİK m.16).
- Geçerli bir haciz bulunmalıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, İİK m.82/1-12'ye dayalı haczedilmezlik şikâyetinde bulunulabilmesi için şikâyet tarihi itibarıyla hukuken geçerli bir haczin bulunması gerektiğini ve haczin yargılama süresince de ayakta kalması gerektiğini; bu nedenle mahkemece öncelikle ve re'sen İİK m.106 ve 110 uyarınca haczin düşüp düşmediğinin belirlenmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, E. 2024/591, K. 2025/103, T. 05.03.2025; aynı yönde Yargıtay 12. HD, E. 2023/2990, K. 2024/443, T. 17.01.2024).
- İcra müdürlüğü ve banka bu konuda araştırma yapmaz. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, konuya ilişkin bir kararında, alacaklının haciz talebi üzerine borçlunun bankadaki tüm hesaplarına haciz konulması gerektiğini; icra müdürlüğünün veya bankanın hesapların haczedilebilir olup olmadığını araştırma ve değerlendirme görevinin bulunmadığını belirtmiştir (Yargıtay 12. HD, E. 2025/606, K. 2025/2501, T. 19.03.2025).
Sık sorulan sorular
Tek evim haczedilebilir mi?
Kanun "tek ev" ifadesini kullanmaz; borçlunun "haline münasip" evi haczedilemez (İİK m.82/1-12). Haline münasebet, borçlunun haciz anındaki sosyal durumuna ve ailesinin ihtiyaçlarına göre belirlenir (Yargıtay 12. HD, E. 2024/7210, K. 2025/447).
Evimin değeri çok yüksekse ne olur?
Mahcuzun kıymeti haline münasip ev bedelinden fazlaysa mal satılır; satış bedelinden önce borçluya haline münasip bir ev alabileceği miktar bırakılır, artış haczettiren alacaklıya ödenir (İİK m.82; Yargıtay HGK, E. 2025/141, K. 2025/712).
Ev eşyalarım haczedilebilir mi?
Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyası haczedilemez; kıymetli şeyler (para, altın, antika gibi) bu korumadan hariçtir (İİK m.82/1-3).
Aracım haczedilebilir mi?
Kanunda her araç için ayrı bir haczedilmezlik hükmü yoktur. Mesleğini sürdürebilmesi için gerekli eşya ve küçük nakliye erbabının geçimini sağlayan nakil vasıtaları haczedilemez (İİK m.82/1-2, 82/1-4).
Haczedilebileceğine dair önceden imza attım; geçerli mi?
Hayır. İİK m.82 ve 83'teki mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir (İİK m.83/A).
Haczedilmezlik şikâyeti için haczin geçerli olması gerekir mi?
Evet. Şikâyet tarihinde ve yargılama süresince hukuken geçerli bir haciz bulunmalıdır; haciz düşmüşse (İİK m.106, 110) şikâyet konusuz kalır (Yargıtay HGK, E. 2024/591, K. 2025/103).